Có không ít người đã bàn về tính cách văn hoá người nước ta Bộ, tuy vậy đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong không gian Nam Bộ với trung tâm là miền Tây,

*

Tác giả: GS.TSKH. è cổ Ngọc Thêm, Đại học giang sơn Tp. HCM.

Bạn đang xem: Tính cách của người việt nam

I- CÁC TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN

1. Dẫn nhập

Có ko ít người đã bàn về tính cách văn hoá người nước ta Bộ, song đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính, vì vậy còn thiếu sức thuyết phục. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong giới hạn không khí là vùng phái mạnh Bộ với giữa trung tâm là miền Tây, và giới hạn thời gian đa phần là từ bỏ khi người Việt khai phá Nam Bộ (thế kỷ 17) cho tới giữa cố gắng kỷ trăng tròn (những sự kiện xẩy ra trước nỗ lực kỷ 17 hoặc nằm trong giai đoạn hiện đại có nhắc tới là để so sánh đối chiếu).

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong nghiên cứu này là phương pháp hệ thống – mô hình kết hợp với phương pháp sử dụng tư liệu dân gian cùng phương pháp định lượng. Về phương pháp áp dụng tư liệu dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ, tiệm ngữ, v.v.) đề xuất nói thêm rằng bởi phải đáp ứng mọi nhu cầu của người tiêu dùng nên văn hoá dân gian có tính lưỡng khả: trong lúc có câu tục ngữ xác định điều này thì thường cũng đều có câu tục ngữ khác khẳng định điều ngược lại. Vì chưng vậy, khi thực hiện phương pháp này, chúng tôi áp dụng tiến trình sau: trong khi thấy một tư liệu dân gian với ngôn từ A thì không tạm dừng ở bốn liệu đơn lẻ đó cơ mà đồng thời (1) kiếm tìm kiếm toàn thể các tư liệu dân gian có nội dung A tương tự, và (2) tra cứu kiếm tổng thể các bốn liệu dân gian có nội dung trái lại với A. Nếu công dụng có số lượng tương đương thì ta gồm hiện tượng lưỡng khả cân (vd: Một giọt huyết đào hơn hồ nước lã >). Còn nếu hiệu quả cho số lượng khác hoàn toàn rõ rệt thì ta có hiện tượng lưỡng khả lệch (vd: trong những lúc có một câu châm ngôn (gốc Việt) Một trăm phụ nữ không bởi hòn dái bé trai, thì kế bên câu tương ứng là Một trăm đàn ông không bởi dái tai nhỏ gái, còn tồn tại hàng loạt tư liệu dân gian khác xác minh vai trò của phụ nữ, như: Nhất vk nhì trời; Ruộng sâu trâu nái không bằng đàn bà đầu lòng; Tam nam bất phú, tứ chị em bất bần; con hư tại mẹ, cháu hư tại bà; Phúc đức trên mẫu; vai trò của chữ cái, v.v.). Chính tài năng có tần số xuất hiện cao hơn là khả năng thay mặt và đủ đại lý thể hiện đặc trưng tính bí quyết của văn hoá. Kề bên tính lưỡng khả, còn tồn tại ý kiến đến rằng các tư liệu dân gian hài hước không có mức giá trị sử dụng. Lo ngại này là không tồn tại cơ sở, vì hài hước chỉ là hiệ tượng thể hiện, còn bản chất của mọi bốn liệu dân gian là phần lớn phản ánh hiện tại thực, vì vậy vấn đề chỉ là ở chỗ ta thực hiện tư liệu đó vào mục đích nào. Ví dụ, nếu dùng câu ca dao nam Bộ “Ra đi gặp vịt cũng lùa, gặp mặt duyên cũng kết, chạm chán chùa cũng tu” để minh chứng rằng fan Nam Bộ “bạ gì làm nấy” thì sai, vì các hành vi ở đây chỉ cần hình thức, là cách diễn đạt hài hước một phẩm chất niềm tin là bản lĩnh động, kĩ năng dễ ham mê nghi, dễ biến hóa chỗ ở, nghề nghiệp, v.v. (với tương đối nhiều biến thể khác nhau).

2. Bắt đầu tính cách văn hóa người nước ta Bộ

Tính cách văn hóa truyền thống người vn Bộ là thành phầm tổng thích hợp của ba nhân tố chính: truyền thống văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam tiếp đổi thay với văn hóa phương Tây trong bối cảnh tự nhiên – xã hội Nam Bộ.

Tính cách truyền thống của văn hoá Việt Nam, theo chúng tôi<1>, có năm đặc trưng chính: (a) Thiên về âm tính; (b) Ưa hài hòa; (c) Tính tổng hợp; (d) Tính cộng đồng; và (e) Tính linh hoạt.

Bối cảnh tự nhiên – xã hội của phái mạnh Bộ được tạo bắt buộc bởi bốn hằng số:

Hằng số 1: phái mạnh Bộ là nơi gặp gỡ gỡ của không ít điều kiện tự nhiên thuận tiện: ngay gần xích đạo nhưng mùa hè không quá nóng và ẩm như khu vực miền bắc ở sâu trong lục địa, không thực sự khô và quanh năm không bao giờ bị bão bự như miền Trung.

Hằng số 2: phái mạnh Bộ là nơi chạm chán gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế: việt nam với Đông phái mạnh Á; việt nam với thế giới phương Tây; ngã ba đường Thái bình dương – Ấn Độ Dương.

Hằng số 3: phái mạnh Bộ là nơi chạm chán gỡ của dân cư nhiều tộc người (Việt, Hoa, Chăm, Khmer…), đến tự khắp đa số miền khu đất nước (Bắc-Trung-Nam) và khu vực vực. Mức độ “tứ xứ” cao nhất nước: Anh về Bình Định thăm cha, Phú lặng thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.

Hằng số 4: Văn hoá phái mạnh Bộ là thành phầm của quy trình dương tính hóa trong không gian và thời gian. Nó là khâu cuối cùng trong quy trình dương tính hóa trong không gian: từ Bắc qua Trung vào Nam. Nó cũng là khâu sau cùng trong quá trình dương tính hóa trong thời gian: từ lớp văn hóa phiên bản địa qua lớp văn hóa giao giữ với nước trung hoa đến lớp văn hoá giao lưu với phương Tây.

Tính cách văn hoá phương Tây ảnh hưởng tới nam giới Bộ có: (a) tính mở, thoáng; (b) tính năng động; (c) tính thực dụng.

Ba nhân tố này tạo thành một hệ toạ độ, vào đó hình thành đề nghị hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá phái nam Bộ: tính sông nước, tính bao dung, tinh năng động, tính trọng nghĩa, tính thiết thực.

II- CÁC ĐẶC TRƯNG TÍNH CÁCH

1. Tính sông nước

Người Việt – tộc người chủ đạo của văn hoá Việt nam – cư trú ở những vùng đồng bằng sông nước, tạo phải một thứ văn hoá nông nghiệp lúa nước, nền tảng của văn hoá Việt Nam. Tây nam Bộ là vùng sông nước sông ngòi điển hình nhất. Địa hình sông nước và đồng bằng cộng với khí hậu nắng nóng và gió mùa tạo buộc phải một nam Bộ là địa điểm gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện.

Nơi gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện, đồng thời cũng là nơi gặp mặt gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế, trên nền tảng đặc trưng thiên về âm tính của tính cách dân tộc tạo thành TÍNH SÔNG NƯỚC của văn hoá phái nam Bộ: Mắm trước, đước sau, tràm theo sát, Sau hàng dừa nước, căn nhà ai; Chồng chài, vợ lưới, con câu, Thằng rể đóng đáy, bé dâu ngồi nò (ca dao phái nam Bộ).

Tính sông nước dẫn đến các hệ trái sau:

Thứ duy nhất là ở phái nam Bộ, đặc biệt là miền Tây, giao thông mặt đường thuỷ khôn cùng phát triển. Kênh rạch được xem như là “lộ”, là “đường”. Nhà nhìn ra kênh rạch coi là “nhà mặt tiền con quay ra lộ”. Trịnh Hoài Đức ghi nhận: “Ở Gia Định, nơi nào cũng bao gồm ghe thuyền, hoặc sử dụng thuyền có tác dụng nhà ở, hoặc để đi chợ, hoặc để đi thăm người thân trong gia đình thích, hoặc chở gạo củi đi mua sắm rất tiện thể lợi. Ghe thuyền chật sông, ngày đêm chuyển vận không ngớt, mang lại nên nhiều lúc đụng chạm nhau, bị hư hại rồi hiện ra kiện cáo” .

Ở tây nam Bộ có tương đối nhiều loại ghe xuồng; nghề đóng với sửa ghe thuyền là nghề rất quan trọng và được trình độ chuyên môn hóa cao. Những thợ tốt quy tụ vào những trại làm ghe hoặc trại sửa chữa thay thế ghe. Trại ghe yêu cầu Đước (An Giang) hoặc trại thay thế sửa chữa ghe công ty Bè là những cơ sở rất nổi tiếng. Gia Định xưa bán ghe cho cả những vùng rất xa: thường niên lái buôn sinh sống châu tía Chính (Quảng Bình) vào Gia Định đặt mua sắm và chọn lựa trăm chiếc thuyền bự mang ra bán lại. Vẽ mắt thuyền là tục phải ở Nam cỗ .

Giao thông và pháp luật đều là những lĩnh vực mà Việt nam giới nông nghiệp vốn rất kém phát triển. Thế tuy thế riêng vào lĩnh vực giao thông đường thuỷ thì ở Gia Định đã đặt ra luật lệ đi trên sông trước cả châu Âu. Trịnh Hoài Đức ghi: “ghe thuyền bất luận gặp mặt gió nước thuận tuyệt nghịch, lúc đi ngay sát nhau thì đề nghị hô “bát”, ghe bản thân phải đi qua hữu, ghe cơ cũng yêu cầu đi theo bên hữu, để cho thuận lái, thuận sào, để tinh chỉnh mà kị nhau” .

Thứ hai là thuỷ sản và các loại đụng thực vật dụng sông nước là thức ăn uống chủ lực của fan Nam Bộ. Đồng bằng sông Cửu Long gồm tới hơn 200 các loại cá, trong đó 30 giống có mức giá trị kinh tế cao . Từ bỏ cá, fan ta chế biến thành rất các món ăn khác nhau theo hàng trăm cách (luộc, kho, chiên, nướng, hấp, nấu nướng chua, thổi nấu ngọt, có tác dụng gỏi, làm cho chả, có tác dụng khô, làm mắm…). Cá lóc nướng trui ngay lập tức tại trận bày lên lá sen cuốn với rau củ sống chấm muối hạt tiêu là cách ăn đầy phong vị Nam cỗ . Má ơi, con vịt chết chìm, Thò tay bé vớt, cá lìm kìm cắn con (ca dao).

Cá đã hình thành một món ăn uống ất thông dụng ở Nam bộ là mắm. Trịnh Hoài Đức từng dìm xét: “người Gia Định thích nạp năng lượng mắm” . Dở cơm mắm của một điền chủ Nam bộ tiếp khách hoàn toàn có thể rất tốn kém. Mắm tôm chà đụn Công từng là trang bị tiến vua .

Ở Nam cỗ còn có nhiều những món ăn đặc sản sông nước khác như ếch, rùa, rắn, lươn… ai cũng biết tới món lẩu lươn nổi tiếng. Trước đây, phần nhiều nhà hơi giả còm nhom làm giết mổ cá sấu nhằm đãi khách; đuôi sấu luộc chấm mắm nêm ăn với chuối chát là món ngon nhất. Ở phái mạnh Bộ, vịt được ưa chuộng hơn hẳn so cùng với gà, vì vịt là một số loại gia rứa thích phù hợp với môi trường sông nước. Hình ảnh đàn vịt với chíếc xuồng là hai bạn trẻ gắn bó. Ba món trong cỗ tam sanh của dân Nam bộ thì đã có tới nhị món sản phẩm sông nước rồi là cua và trứng vịt<2> .

Sông nước tạo yêu cầu một Nam cỗ nhiều lúa gạo đến cả có câu hò nổi tiếng: Hò ơ, cái Răng, tía Láng, Vàm Sáng, Phong Điền; Anh gồm thương em thì cho bạc bẽo cho tiền, Đừng cho lúa gạo, thôn giềng cười chê…

Thứ bố là phương ngữ Nam cỗ rất giàu các từ ngữ chỉ những sự vật, khái niệm liên quan đến nước mà trong tiếng Việt toàn dân ko có. Chỉ tính riêng những từ đối chọi đã có: rạch, xẻo, láng, xáng, lung, bung, bưng, bàu, đìa (nơi đựng nước); cù lao, cồn, bãi, bưng, biền, trấp (vùng đất tất cả nước bao quanh); rong, nhửng, ương, giựt, ròng (sự vận tải của nước); ghe, xuồng, tam bản, vỏ lái, tắc ráng (phương một thể vận chuyển)… .

Thứ bốn là sông nước biến cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách con người. Trong lúc người Việt miền Bắc nói chớ thấy sóng cả mà lại rã tay chèo thì người Việt ở Nam Bộ nói: Hãy cho kiên trì câu cua, Dầu ai câu trạch, câu rùa mặc ai. Người nam nhi Nam Bộ tỏ tình: Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu, Anh thấy em nhỏ dại xíu anh thương. Để giãi bày tình cảm của mình, người con gái phái mạnh Bộ nói: Chiếc thuyền kia nói có, chiếc ghe nọ nói không, đề nghị chi miếu sinh hoạt gần sông, Em thề một giờ đồng hồ kẻo lòng anh nghi.

2. Tính bao dung

Tính bao dung phái nam Bộ có nguồn gốc từ tính tổng hợp và đặc trưng thiên về âm tính của truyền thống lịch sử văn hóa dân tộc, đặt vào bối cảnh nơi gặp mặt gỡ của không ít điều kiện thoải mái và tự nhiên thuận tiện. Cha trong bốn hằng số văn hóa Nam Bộ đều mang ý nghĩa tổng phù hợp rồi: Hằng số 1 (là nơi gặp gỡ gỡ của rất nhiều điều kiện tự nhiên thuận tiện), hằng số 2 (là nơi chạm mặt gỡ của những tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế), hằng số 3 (là nơi chạm mặt gỡ của người dân nhiều tộc người đến từ khắp hầu như miền đất nước và khu vực vực). Rau sống phái nam Bộ là việc tổng hợp của nhiều loại rau<3>. Giết kho nam Bộ gồm thịt con heo kho với nước dừa tươi xiêm và hột vịt.

Tính bao dung làm cho các hệ trái sau:

Thứ tuyệt nhất là vào thời khai phá, những tộc người sinh hoạt xen cho nhau mà vẫn thừa nhận với tôn trọng phong tục tập quán của nhau. Theo Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí: “Gia Định là đất phương nam giới của nước Việt. Khi bắt đầu khai thác, lưu lại dân việt nam cùng fan kiều ngụ như tín đồ Đường , bạn Cao Miên, fan Tây phương, tín đồ Phú-lang-sa , tín đồ Hồng Mao , Mã Cao, tín đồ Đồ Bà ở lẫn lộn, nhưng về y phục, chính sách thì người nước như thế nào theo tục nước ấy” .

Thứ nhì là các tôn giáo khác nhau vẫn tôn trọng nhau và thuộc tồn tại với mật độ cao nhất nước. Ngay lập tức từ thời Phù phái nam đã tất cả sự dung hòa đạo phật với đạo Bà-la-môn; trong đạo Bà-la-môn, tín đồ Phù phái nam tổng đúng theo hai thần Visnu với Siva thành thần Harihara với đầu nhị nửa, một nửa là mặt Siva cùng nửa cơ là phương diện Visnu . Thời fan Việt, hài hòa Tam giáo với tín ngưỡng dân gian. Lục Vân Tiên xuất thân là Nho sinh, khi chạm chán nạn thì nương nhờ vào cửa Phật, được ông Cọp và Sóng Thần cứu giúp (tín ngưỡng dân gian), rồi cuối cùng được Tiên ông (Đạo) trị mắt sáng lại. Hiện giờ thì dung hòa đều tôn giáo: đạo Phật, đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành, đạo Bà-la-môn, đạo Hồi, đạo Hoà Hảo, đạo Cao Đài. Phái nam Bộ là chỗ có số lượng tôn giáo nhiều mẫu mã nhất nước.

Thứ tía là người nước ta Bộ dung nạp được những tính phương pháp trái ngược nhau với biên độ tương đối rộng: có tác dụng thì làm chết thôi, đùa thì nghịch xả láng. Yêu mến thì yêu thương mút mùa, ghét thì ghét mãn kiếp. Khi không ưng thì cạy miệng cũng không nói, lúc đang thuận tình thì mở tâm địa cho xem. Lúc bao gồm thì cơm trắng gà cá gỏi đãi bạn, khi bí thì cháo hoa rau xanh mắm cũng xong. Ăn lạt thì thiệt lạt (cua luộc, cá luộc, tôm luộc…) mà mặn thì thiệt mặn (mắm nguyên chất). Hệ quả này làm cho tính cách nam giới Bộ có phần cực đoan, khác hẳn với tính ưa hài hoà, nước song (Làm trai nước hai mà nói) của người Việt truyền thống và Bắc Bộ.

3. Tính năng động

Tính năng động của nguời nước ta Bộ là một đặc tính rất đặc biệt. Trong bối cảnh một vào những đặc trưng cơ bản của văn hoá truyền thống Việt nam là thiên về âm tính, tính năng động là sản phẩm sự kết hợp của một loạt yếu tố.

Thứ nhất, tuy thiên về âm tính, nhưng người Việt truyền thống cũng đã có sẵn tính linh hoạt, mặc dù đó là cái linh hoạt “cò con”, lanh lợi, biến báo. Tuy vậy không có cái linh hoạt từ vào máu thịt ấy của người Việt thì không thể có tính năng động nam Bộ hôm nay. Có thể nói, chức năng động là bước cách tân và phát triển mới của tính hoạt bát truyền thống sống địa bàn phái nam Bộ.

Thứ hai, tính tổng hợp truyền thống của văn hóa dân tộc, tổng hợp lợi thế là địa điểm gặp gỡ của các tuyến giao thông đường biển quốc tế, vị trí gặp gỡ của dân cư nhiều tộc người, cùng các yếu tố khác đã góp phần quan liêu trọng tạo cần tính năng đọ̉ng.

Thứ ba, tính năng động rộng đâu hết thừa hưởng được lợi thế của việc nam Bộ là sản phầm của quá trình dương tính hoá: nam Bộ là nơi gặp gỡ của ba trục di chuyển từ tĩnh tới hễ – trục chủ thể, trục thời gian và trục không gian.

Trên trục chủ thể, có thể nói những lưu giữ dân đầu tiên từ miền Trung đi vào nam giới Bộ là những hạt giống được chọn lọc tự nhiên một cách đặc biệt: Họ hoặc là những người thuộc tầng lớp cùng đinh nghèo khó nhưng thông minh, những kẻ tù tội, hoặc là những người thuộc tầng lớp trí thức bất đắc chí – vào bất cứ trường hợp nào, tất cả họ đều có một điểm giống nhau là bản lĩnh, ngang tàng. Họ là những người dương tính nhất trong số nhữnng người Việt nam giới âm tính.

Trên trục thời gian, từ quá khứ xa là âm tính (do quá trọng tình nên tạm dừng hoạt động để bảo tồn, kiểu ta về ta vệ sinh ao ta), qua quá khứ sát là hài hòa thiên về âm tính (trọng tình hơn lý, trọng ổn định hơn phát triển, lấy bảo tồn làm chính, kiểu giấy rách nát phải giữ rước lề), đến hiện tại là hài hòa có khuynh hướng thiên về dương tính (trọng tất cả lý tất cả tình, chính sách mở cửa, coi trở nên tân tiến là chính).

Xem thêm: Dàn Diễn Viên 'Ngôi Nhà Nhỏ Trên Thảo Nguyên' Được Làm Lại

Trên trục ko gian, ban đầu trung vai trung phong động nằm ngơi nghỉ Bắc Bộ (văn hoá Đông Sơn, văn hoá Đại Việt); đến thời Nguyễn trung trung tâm động chuyển vào Trung Bộ (kinh đô Huế, các thành phố cảng ven biền miền Trung); bây giờ với tài chính thời mở cửa, trung tâm động nằm nghỉ ngơi Nam Bộ (điển hình là Tp. HCM và Đông nam Bộ).

Sự hình thành văn hoá phái mạnh Bộ, vào cả thời gian lẫn không gian, đã gặp tính mở – thoáng và tính năng động của phương Tây. Về không gian, nam Bộ là cửa ngõ của Việt nam giới tiếp xúc với các luồng giao thông đường biển từ châu âu tới. Về thời gian, thời điểm hình thành văn hoá phái nam Bộ trùng với thời điểm văn hoá châu mỹ thâm nhập vào Việt Nam, mà nơi đầu tiên thâm nám nhập vào chính là phái nam Bộ.

Tính năng động phái mạnh Bộ có biểu hiện rất đa dạng.

Trước hết, nó thể hiện ở khả năng dễ đổi khác cách sống. Những người Việt bỏ quê nhà ra đi là đã đồng ý cuộc sinh sống đầy trở nên động, họ trường đoản cú bỏ cuộc sống khép bí mật trong các luỹ tre buôn bản Bắc và Trung Bộ để ở trong những làng thôn mở phái mạnh Bộ, nơi không có luỹ tre, cánh cổng; nhà cửa ko tụ lại nhưng mà tản ra dọc theo những bé kênh, con lộ để tiện có tác dụng ăn.

Thứ hai, nó thể hiện ở khả năng dễ biến đổi chỗ ở. Với bản chất nông dân, người Việt dù Bắc tuyệt Nam đều có nguyện vọng muốn lặng ổn làm nạp năng lượng (hội làng ở khắp mọi khu vực đều có lễ “kỳ yên” – âm đọc chệch của “cầu an”), Vào nam giới Bộ, họ cùng nhau lập làng, ổn định cuộc sống. Song nếu như cuộc sống đó có chỗ chưa hài lòng thì họ rất dễ dàng di chuyển đi tìm nơi khác, bởi lẽ đã di chuyển cả một chặng đường dài từ miền Trung vào còn được, thì di chuyển thêm chút nữa ăn nhằm gì! Khác hẳn văn hoá Bắc Bộ coi rẻ dân ngụ cư, văn hoá phái nam Bộ đánh giá cao những bé người bản lĩnh, dám chấp nhận di chuyển: Làm trai mang lại đáng cần trai, Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai vẫn từng. Theo Léopold Pallu trong “Histoire de l’expédition de Cochichine en 1861” (Paris, Hachette, 1864), “Tại nam giới Kỳ, một làng rất có thể tan rã trong tay anh với vận tốc nhanh như lúc nó hội tụ lại… Một mái ấm gia đình ra đi với bầy trâu ở phía trước, sở hữu theo những đồ dùng ít ỏi của bản thân trên một cái xe hoặc một dòng thuyền. Và vì chưng đi mọi nơi đều sở hữu đất để trồng trọt và cây xanh để dựng nhà, ít khi chúng ta bị khiếp sợ bởi các vấn đề ăn uống ở” .

Thứ ba, nó thể hiện ở khả năng dễ biến hóa nghề nghiệp: Ra đi gặp mặt vịt cũng lùa, gặp gỡ duyên cũng kết, chạm chán chùa cũng tu; Ra đồng chạm chán vịt thì lùa, gặp mặt cướp thì đánh, gặp chùa thì tu.

Tính năng động dẫn tới những hệ trái sau:

Hệ trái thứ nhất của tính năng động là khả năng dễ mừng đón cái mới. Trong ẩm thực, các món nạp năng lượng như lẩu, mì xào, hủ tiếu xào là tiếp thụ của người Hoa; các món càri dê, càri con gà là thu nạp từ fan Chăm Hồi giáo. Vào phong tục, người việt cũng hỏa thiêu cùng gửi tro vào tháp chùa theo cách của bạn Khmer; người Khmer cũng chôn huyệt đất theo cách của người Việt. Vào tôn giáo tín ngưỡng, ngoài các đạo Cao Đài, Hoà Hảo, ngưởi phái mạnh Bộ còn đồng ý cả các đạo kỳ lạ như đạo Dừa, đạo Chuối, đạo Ngồi… đa số mọi nhân tố mới đón nhận từ phương Tây đầy đủ qua nam giới Bộ nhưng vào Việt Nam. Đây là chỗ có trào lưu Âu hóa y phục nhanh nhất nước với cỗ veston, sơ mi cổ cồn, cổ treo cà vạt, chân đi giày mõm ngóe. Ông Địa Nam bộ cũng dễ dàng theo thời mà chuyển hẳn qua hút dung dịch đầu lọc ba số, uống cà phê điểm tâm…

Hệ quả thứ hai của tính năng động là tính sáng sủa tạo. Do linh hoạt bắt buộc cái mới tiếp thu vào lập cập được cải tiến, yêu thích nghi. Thời Phù Nam, một số tượng Di Lặc, quan Âm đã được địa phương hóa bằng cách mang lại mang xà rông đậy tới đùi hoặc không còn chân . Cỗ trang phục chào đón của fan Malaixia được cải biên bằng áo cài đặt nút giữa và quần nhị ống thành bộ “bà ba” cho thích phù hợp với phong thổ nam Bộ. Vào sản xuất, những dụng vắt như “nóp”, “cà ràng” (bếp lò) vốn của người Khmer sẽ được người việt nam sử dụng và cách tân thành cơ chế của mình.

Hệ trái thứ bố của tính năng động là sự cải tiến và phát triển của yêu thương nghiệp. Bởi vì vị trí đặc biệt nằm ở giao điểm của các luồng giao thông vận tải (hằng số 2) mà trường đoản cú thời Phù Nam, yêu đương nghiệp đã khôn cùng phát đạt. Lương thư viết: “các nước ngoài biên cảnh đi lại bán buôn rất thường xuyên xuyên… Chợ ở đấy là chốn Đông Tây giao hội; mỗi ngày có hơn vạn người”. Tấn thư cũng viết:”Thuế má trong nước được trả bởi vàng, bạc, ngọc trai, trầm hương” . Trong khi truyền thống Bắc Bộ coi nghề buôn là xấu thì bạn Nam Bộ chấp nhận và khuyến khích buôn bán: Đạo như thế nào vui bởi đạo đi buôn, Xuống hải dương lên nguồn, gạo chợ nước sông. Nhờ vậy mà tạo cho được một nền khiếp tế hàng hóa sớm nhất nước (Nam Kỳ là trung chổ chính giữa buôn bán, đưa lúa gạo đi khắp nơi).

Hệ trái thứ tư của tính năng động là khả năng dám làm nạp năng lượng lớn. Đây là nơi tiếp nhận kinh tế thị trường đầu tiên, là địa điểm “xé rào” “bung ra” đầu tiên. đa số những công ty trương khủng trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa nước nhà đều khởi thủy từ Tp. Hồ Chí Minh và phái mạnh Bộ.

4. Tính trọng nghĩa

Tính trọng nghĩa của người việt nam Bộ bắt nguồn từ tính trọng tình (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) và tính cộng đồng của truyền thống cuội nguồn văn hóa dân tộc, đặt vào bối cảnh nơi gặp gỡ của cư dân nhiều tộc người.

Tính trọng tình trạng thành trong môi trường làng xã khép kín của Bắc Bộ với những người dân sống ổn định, quen biết nhau siêu rõ, mong muốn tương trợ hỗ trợ lẫn nhau. Trong những lúc đó thì Nam bộ là đất của dân tứ xứ, con người không thân quen biết nhau, tuy thế cũng mong muốn tương trợ hỗ trợ lẫn nhau, bởi vậy cơ sở của tình dục giữa họ ở đây không phải tình mà là nghĩa. Rộng thế nữa, Nam cỗ còn là đất của các lưu dân xấu cùng, những người dân đi đày vô sản (khác với nông dânBắc Bộ hữu sản), bởi vậy mà người nam Bộ liều lĩnh, đầy nghĩa khí, bởi vậy mới hình thành cần tính trọng nghĩa khinh tài.

Người nông dân nam giới Bộ hay uống máu ăn uống thề, hay kết nghĩa huynh đệ đồng sinh đồng tử. Họ coi chết choc “nhẹ tựa lông hồng”, có khí thế ngang tàng nhất phá tô lâm, nhị đâm hà bá. Lục Vân Tiên tay không bẻ cây đánh giật để giải thoát Nguyệt Nga (người nam Bộ rất thích và thuộc “Lục Vân Tiên” chính là bởi vì tính trọng nghĩa này). Anh hùng Nguyễn Trung Trực khảng khái: “Bao giờ không còn cỏ nước Nam, thì dân Nam bắt đầu hết tín đồ đánh Tây”.

Tính trọng nghĩa khinh tài khiến người phái mạnh Bộ coi nhẹ tiền tài, của cải vật chất: Theo nhau mang lại trọn đạo trời, Dẫu không tồn tại chiếu trải tơi mà lại nằm. Trong tình yêu người nam giới Bộ rất khốc liệt và ngang tàng: Dao phay kề cổ, ngày tiết đổ không màng, chết tôi tôi chịu, buông con gái không buông; Đó đi tu, phía trên xin nghỉ ngơi sãi, Ăn đĩa tương miếu trọn ngãi cùng nhau; Đôi lứa ta yêu đương nhau, thương đần thương dột, Thương lột da óc, mến tróc da đầu, ngủ đi thì chớ, tỉnh dậy lại thương. Người con trai Nam Bộ khá liều lĩnh: Gió đưa bi lụy ngủ lên bờ, mùng cô em gồm rộng, mang lại ngủ dựa vào một đêm; Nước láng Linh chảy qua Vàm Cú, thấy cỗ em chèo cặp vú hy vọng hun; Rượu ngon dòng cặn cũng ngon, mến em bất luận ông chồng con mấy đời. Người nhỏ gái cũng bạt tử không kém: Cầu cao, ván yếu, bước rung, Anh yêu đương em thì yêu quý đại, ngại ngùng ngùng thì chớ thương; Anh về em thay vạt áo em la làng, phải để chữ thương chữ ghi nhớ giữa đường lại đến em; Dao phay chín ngọn, em bắt trọn gồm một mình, bị tiêu diệt em chịu chết, biểu buông mình em ko buông; Anh có tiền dư đến em một đồng, Em về download gan công, mật cóc thuốc ông chồng rồi em theo anh.

Hệ trái thứ nhất của tính trọng nghĩa là tính hào hiệp, sống không còn mình, chuẩn bị sẵn sàng đùm bọc, sẻ chia, kiểu hôm nay bao gồm tiền thì dốc túi đãi nhau, ngày mai thiếu thì tính sau. Bởi người nam giới Bộ có tính hào hiệp, thích làm việc thiện nên đất nam giới Bộ mới là địa điểm có ý tưởng sáng tạo phát động phong trào “xây đơn vị tình nghĩa” (từ năm 1982), “xóa đói giảm nghèo” (từ năm 1992). Mong truyền hình “Tết có tác dụng điều hay” đấu giá cây đào, cây mai rước tiền giúp tín đồ nghèo nạp năng lượng tết là do Đài truyền hình Tp. HCM HTV tổ chức hai năm liền (2007-08) ở nhì đầu Hà Nội và Tp. HCM, những người trả giá cao nhất, rộng thoải mái nhất là các doanh nhân phía Nam.

Hệ quả thứ nhì của tính trọng nghĩa là tính hiếu khách. Do trọng nghĩa, hào hiệp, lại được vạn vật thiên nhiên ưu đãi, trong khi lại đất rộng tín đồ thưa nên bất cứ người Việt làm sao đến đây cũng đều là bạn. Đại nam độc nhất vô nhị thống chí có viết về người nam giới Bộ: “Ưu mời khách không nhắc tốn phí”. Theo ghi chép của Trịnh Hoài Đức thì “Ở Gia Định bao gồm khách đến nhà, đầu tiên gia chủ dâng trầu cau, sau dâng cơm bánh, tiếp đãi trọng hậu, ko kể người thân trong gia đình sơ thân quen lạ, tông tích sinh sống đâu, ắt mọi khoan hấp thụ khoản đãi, vì thế người đi dạo không đề nghị đem tiền gạo theo” .

Hệ quả thứ tía của tính trọng nghĩa là tính thẳng thắn, bộc trực. Người nam Bộ nghĩ về sao nói vậy, không thực sự giữ kẽ, quanh teo úp mở, quanh co như người Bắc Bộ: Ví dầu ước ván đóng đinh, ước tre lắt lẻo khấp khểnh khó đi, nặng nề đi mượn chén ăn uống cơm, Mượn ly uống rượu, mượn lũ kéo chơi. Họ yêu thương trung ghét nịnh; phò trung phạt nịnh; phò chánh trừ tà; oán thù phân minh (ss trào lưu đền ơn đáp nghĩa sau 1975). Người nam Bộ có tác phong rõ ràng, xong xuôi khoát: nói như rựa chém xuống đất; làm nên làm, chơi ra chơi; làm cho thì có tác dụng tới chết bỏ, còn ăn chơi thì yêu cầu xả láng new đáng mặt; chính vị vậy mới có cái văn hoá nhậu cho tới xỉn, “dô trăm phần trăm”!

5. Tính thiết thực

Tính thiết thực của người vn Bộ có xuất phát từ tính thiết thực (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) của truyền thống lâu đời văn hóa dân tộc bản địa (Trời đánh còn kiêng miếng ăn; có thực new vực được đạo) kết hợp với tính thực dụng của truyền thống văn hoá phương Tây.

Tính thiết thực nam giới Bộ biểu hiện ở việc trọng ngôn từ hơn hình thức: fan Nam cỗ ăn, mặc, ở, tư duy, tiếp xúc đều khôn xiết mộc mạc, giản dị, không ước kỳ: Thương em chưa bao giờ để đâu, Để trong chiếc hũ lâu lâu lại dòm. Sách Đại nam độc nhất vô nhị thống chí ghi: “Sĩ phu mê mệt đọc sách chủ công để nắm rõ nghĩa lý và lại vụng văn từ” . Thơ Lục Vân Tiên được được yêu mếm rộng rãi mặc dù không chau chuốt là vì có văn bản phù hợp.

Tính thiết thực phái mạnh Bộ còn biểu hiện ở việc trọng ví dụ hơn trừu tượng: Dân ca nam Bộ đi vào những chủ thể rất cầm cố thể, gần cận như Lý nhỏ sáo, Lý con ngữa ô, Lý con cua, Lý nhỏ lươn, Lý bé mèo, Lý bánh ít, Lý dòng kéo, Lý vá áo, v.v. Trong chạm trổ trang trí có xu hướng dùng phần đông động vật, hoa lá gần gũi với cuộc sống thường ngày hàng ngày (như nhỏ cua, nhỏ cá…) cố cho những con vật trong bộ tứ linh kinh điển. Vào giao tiếp, tín đồ Nam Bộ thích diễn đạt một cách ví dụ và sinh động: kéo chiếc rẹc, tát cái bốp; quá khuôn khổ thợ mộc, vượt trời vượt đất, hết nơi chê, không còn biết luôn… Giàu hình ảnh: bồ nhí (nhân tình nhỏ tuổi tuổi), mánh mung (thủ đoạn), hết sẩy (nhất hạng), xả láng (hết cỡ), mệt nghỉ (đã đời), hết xí quách (kiệt sức), đớp hít (ăn hút), quậy (phá); mát trời ông địa, tùm lum tà la, tía trợn cha trạo, không còn trơn hết trọi…

Ngay cả vị thần phái mạnh Bộ điển hình là ông Địa cũng rất thiết thực, dân dã: Ông khoác áo bà bố không gài nút, phanh bụng, chít khăn xéo, thay quạt mo, hút thuốc rê, nạp năng lượng chuối sứ, ăn uống xoài, v.v. Ông rất yêu thương đời cùng dễ tính, xuất xắc cười.

Hệ quả thứ nhất của tính thực tế là khuynh hướng dễ dàng hóa trong hình tượng ước lệ nghệ thuật: thẩm mỹ ngôn từ nam giới Bộ phát triển tối nhiều kiểu biểu trưng ước lệ sinh sống dạng liên can đồng âm, ngay gần âm: Mâm ngũ quả gồm mãng cầu + quả sung + quả dừa + đu đủ + quả xoài với ý nghĩa “cầu sung toàn diện xài”. Trong phong tục hôn nhân gia đình ăn bánh hỏi để xem nhà gái có ưng gả nhỏ không; khi các bước đã xong, ăn bánh xếp hoặc dọn món suông ngụ ý công việc đã dàn xếp xong xuôi; dọn bánh rán để phần lớn người ráng sức. Lúc đầy tháng bé gái thì ăn uống chè viên để lớn lên bé có duyên!

Hệ quả thứ hai của tính thực tế là tinh thần trọng võ, trọng làm ăn sắm sửa hơn văn chương. Cuộc sống đầy nguy hiểm (cọp beo, giặc cướp) cần phải gồm sức khỏe: Lục Vân Tiên dù thế học trò tuy nhiên giỏi võ. Tính tự Gia Long cho giữa thời trường đoản cú Đức, sách Đại nam tuyệt nhất thống chí liệt kê được 26 nhân vật dụng Gia Định, trong số đó có 13 võ tướng với 12 quan tiền văn (ở Bắc Bộ vày truyền thống trọng văn mà trong suốt lịch sử, quan liêu văn luôn luôn nhiều rộng quan võ một cách áp đảo). Lưu dân vào phái nam Bộ đa số là dân nghèo, không hẳn để học hành mà là để triển khai ăn: Nhân chi sơ tay rờ cơm nguội, Tính bạn dạng thiện chiếc miệng đòi ăn.

Hệ quả thứ ba của tính thiết thực là tính trọng vui nhộn nhẹ nhàng rộng triết lý sâu xa. Người nam giới Bộ yêu thích kịch “trong nhà không tính phố” rộng kịch trọng điểm lý, chính luận. ưa thích nói xạo, nói dóc, nói trạng đối kháng giản nhẹ nhàng kiểu chuyện ông Ó sinh hoạt Bến Tre, chuyện tía Phi sinh sống Minh Hải (cọp xay lúa, heo đi cày…) chứ không thâm thuý như chuyện Trạng Quỳnh, Trạng Lợn Bắc Bộ.

Hệ quả thứ tư là tính vừa phải. Làm cho vừa phải: Cầu sung hoàn toản xài. Nhu cầu vừa phải: chỉ việc chai rượu cùng với vài quả ổi xanh cũng có thể nhậu với nhau cả buổi được rồi. Ngay cả tiêu chuẩn chọn chồng cũng vừa phải: Củi khô dễ nấu, ông xã xấu dễ xài. Chấp nhận loại xấu vừa phải: Ai đi đâu đấy hỡi ai, Tôi đi sở hữu rượu cho ông xã tôi say, ông xã say thiệt khổ lắm thay, Khổ thì tôi chịu, hơn ai không chồng. Thị hiếu vừa phải: đam mê “chuyện vào nhà xung quanh phố”, cải lương hương thơm mẫn rộng kịch, phim tâm lý sâu sắc phải suy nghĩ mệt óc. Học hành vươn lên vừa phải, đủ dùng thì thôi, ít người đam mê học cao (xét theo hai tiêu chí là “số người có trình độ đại học trở lên” với “tỷ lệ nhập học của các cấp giáo dục” thì miền tây-nam Bộ đều đứng thứ 8 trong tổng số 8 vùng của toàn nước ).

Tính vừa phải này thoạt nhìn có vẻ giống tính ưa hài hoà của người Việt truyền thống và Bắc Bộ, song thực ra là khác: ưa hài hoà là dù đã ở trạng thái thấp rộng hay cao hơn nữa thì cũng bỏ để hướng về chỗ giữa; còn vừa phải là từ thấp vượt qua đến một chỗ nhất định thì chấp nhận dừng lại, không vươn lên nữa.

Tính vừa phải cùng môi trường sống thuận tiện dẫn đến hệ quả thứ năm là tâm lý tạm bợ, cho đâu hay đến đó, sống bữa nay không nên tính ngày mai. Một bạn đạp xích lô tìm từng đồng, cơ mà được đồng nào vẫn tiêu không còn đồng ấy, không phải dành dụm, nạp năng lượng hết rồi kiếm tiếp sau. Sáng sáng vẫn chở “má sắp đến nhỏ” cùng vây cánh con ra ngồi quán. Chiều chiều, vẫn “lai rai” nhâm nhi ly bia cùng với bịch đậu phụng, tôm khô, củ kiệu: Vô tư đi!

*

Hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người nước ta Bộ với các hệ trái của chúng được trình bày trong bảng sau:

Stt

ĐẶC TRƯNG

HỆ QUẢ

1.Tính sông nước1. Giao thông mặt đường thuỷ vô cùng phát triển2. Thuỷ sản và cồn thực vật dụng sông nước là thức ăn uống chủ lực3. Phương ngữ Nam bộ rất giàu các từ ngữ chỉ những sự vật, khái niệm tương quan đến nước4. Sông nước biến cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách bé người
5.Tính bao dung1. Các tộc người làm việc xen lẫn nhau mà vẫn ưng thuận và kính trọng phong tục tập tiệm của nhau2. Các tôn giáo khác nhau vẫn tôn kính nhau và thuộc tồn trên với mật độ cao nhất nước3. Dung nạp được hồ hết tính bí quyết trái ngược nhau cùng với biên độ hơi rộng
4.Tính năng động1. Khả năng dễ đón nhận cái mới2. Tính sáng tạo3. Sự phát triển của yêu quý nghiệp4. Khả năng dám làm nạp năng lượng lớn
5.Tính trọng nghĩa1. Tính hào hiệp, sống không còn mình, sẵn sàng chuẩn bị đùm bọc, sẻ chia2. Tính hiếu khách3. Tính thẳng thắn, bộc trực
4.Tính thiết thực1. Khuynh hướng dễ dàng hóa trong hình tượng ước lệ nghệ thuật2. Tinh thần trọng võ, trọng làm ăn mua sắm hơn văn chương3. Tính trọng hài hước nhẹ nhàng rộng triết lý sâu xa4. Tính vừa phải5. Tâm lý tạm bợ

Hệ thống năm đặc trưng này theo chúng tôi là cần và đủ để xác minh tính cách văn hoá người vn Bộ. Chúng đủ điển hình để chi phối mọi biểu hiện tính cách văn hoá khác.

Mối quan liêu hệ giữa hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người việt nam Bộ với những nguồn gốc của nó là hệ thống năm tính cách của văn hoá Việt Nam, bốn hằng số tự nhiên – xã hội Nam Bộ và tía đặc điểm của văn hoá phương tây ảnh hưởng đến phái mạnh Bộ, có thể trình bày trong hình sau:

*

————————————

Tài liệu trích dẫn:

1. Nguyễn Công Bình… 1990: Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường: Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Cửu Long. – H.: NXB KHXH.2. Thạch Phương… 1992: Thạch Phương, Hồ Lê, Huỳnh Lứa, Nguyễn quang Vinh: Văn hoá dân gian người Việt ở phái mạnh Bộ. – H.: NXB KHXH.3. è cổ Ngọc Thêm 2001: Bản sắc đẹp văn hóa việt nam trước ngưỡng cửa thiên niên kỷ mới. – trong sách: Văn hóa việt nam – đặc thù và cách tiếp cận (Lê Ngọc Trà chủ biên), NXB Giáo dục, tr. 292-301.4. è cổ Ngọc Thêm 2007: Khu vực nam Bộ và tình hình nghiên cứu KHXH&NV phái nam Bộ. – http://www.vanhoahoc.edu.vn/site/index.php?option=com_content&task=view&id=81&Itemid=745. Trần Văn Giàu… 1998: Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng: Địa chí văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh, tập IV: bốn tưởng và tín ngưỡng. – NXB Tp. HCM.6. Trần Xuân Ngọc Lang 1995: Phương ngữ phái nam Bộ. – H.: NXB KHXH.7. Trịnh Hoài Đức 1820/1998: Gia Định thành thông chí. – H.: NXB Giáo dục (phối hợp với Viện Sử học).

————————————

Chú thích:

<1> Về hệ thống tính cách văn hoá người Việt, xin xem: .<2> Món thứ cha là thịt lợn luộc.<3> rau thơm, rau củ cải, rau càng cua, rau củ cột, rau dừa, rau xanh đắng, rau xanh nghể, rau ngổ, rau muống; lá lốt, lá me, lá nghệ; đọt chiếu, đọt vừng, đọt xoài; giá; bông súng; bắp chuối; trái xoài, trái khế, trái bần chín…